Mỗi năm, hàng chục nghìn trẻ nhỏ tại Việt Nam mắc bệnh tay chân miệng – trong đó không ít ca diễn biến nặng chỉ sau vài ngày. Làm thế nào để nhận biết sớm, chăm sóc đúng cách và biết khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện? Bài viết dưới đây sẽ giúp ba mẹ hiểu rõ từ nguyên nhân, triệu chứng đến cách xử trí an toàn tại nhà.
Bệnh tay chân miệng là gì?
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do vi rút đường ruột gây ra, thường là Coxsackie virus A6, A10, A16 và Enterovirus 71 (EV71). Bệnh chủ yếu truyền qua đường tiêu hóa và rất dễ bùng phát thành dịch nếu không được kiểm soát tốt.
Dấu hiệu nhận biết điển hình của bệnh là tổn thương da, niêm mạc dưới dạng phỏng nước ở các vị trí đặc biệt như niêm mạc miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối. Trẻ mắc bệnh còn có thể kèm theo các biểu hiện toàn thân như sốt, đau rát miệng, biếng ăn và mệt mỏi.
Mặc dù đa số trường hợp diễn tiến nhẹ nhưng vẫn có thể tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi sát. Một số trẻ có thể gặp các biến chứng nặng như viêm não – màng não, viêm cơ tim, phù phổi cấp và nguy cơ tử vong, trong đó Enterovirus 71 thường là tác nhân liên quan đến các ca bệnh nghiêm trọng.
Các nốt bọng nước xuất hiện trên tay của trẻ
Nguyên nhân gây bệnh
Bệnh chủ yếu do các virus thuộc nhóm enterovirus gây ra, trong đó thường gặp nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Virus được đào thải ra môi trường từ phân, dịch hắt hơi, sổ mũi của người bệnh. Đây là những loại virus có khả năng tồn tại bền bỉ trong môi trường, thích nghi tốt với nhiều điều kiện nhiệt độ khác nhau. Các loại virus này chỉ bị bất hoạt khi tiếp xúc với nhiệt độ cao trong thời gian đủ dài; chẳng hạn, ở mức nhiệt khoảng 56°C, virus có thể bị tiêu diệt sau khoảng 30 phút. Ngược lại, trong điều kiện nhiệt độ rất thấp, khoảng -40°C, virus vẫn có thể tồn tại ngoài môi trường tới vài tuần.
Do vậy, virus gây bệnh dễ dàng lưu trú và phát tán tại những không gian sinh hoạt chung, đặc biệt trên các bề mặt và vật dụng thường xuyên tiếp xúc như dụng cụ ăn uống, bàn ghế, đồ chơi trẻ em hoặc các bề mặt dùng chung, làm tăng nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.
Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng thường bùng phát mạnh vào hai thời điểm trong năm: tháng 3–5 và tháng 9–11. Đây là lúc ba mẹ cần đặc biệt cảnh giác, nhất là khi trẻ học tại nhà trẻ hoặc mẫu giáo.
Dấu hiệu nhận biết
Ba mẹ cần theo dõi sát các biểu hiện bất thường ở trẻ để kịp thời nhận biết bệnh ngay từ giai đoạn sớm. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp quá trình điều trị diễn ra nhẹ nhàng hơn mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ xuất hiện các biến chứng nguy hiểm. Trên lâm sàng, bệnh thường tiến triển qua 4 giai đoạn điển hình:
1. Giai đoạn ủ bệnh
Ở thời kỳ ủ bệnh, trẻ hầu như chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng, vẫn ăn uống và sinh hoạt bình thường nên rất khó nhận biết. Giai đoạn này thường kéo dài khoảng 3–7 ngày kể từ khi virus xâm nhập vào cơ thể.
2. Giai đoạn khởi phát
Sau thời gian ủ bệnh, các dấu hiệu ban đầu bắt đầu xuất hiện và thường kéo dài từ 1–2 ngày. Trẻ có thể có biểu hiện đau đầu, khó ngủ, mệt mỏi, ăn uống kém. Nhiều trẻ sốt nhẹ, cảm giác uể oải, trong khi trẻ nhỏ thường quấy khóc, khó chịu hơn bình thường.
Trẻ bị đau đầu, mệt mỏi trong giai đoạn khởi phát bệnh
3. Giai đoạn toàn phát
Đây là giai đoạn các triệu chứng bệnh bộc lộ rõ nhất. Một trong những dấu hiệu đặc trưng là tổn thương niêm mạc miệng với các vết loét nhỏ, thường xuất hiện ở họng, lưỡi, môi hoặc mặt trong má. Các vết loét có kích thước khoảng vài milimet, số lượng ít đến nhiều, gây đau rát, làm trẻ khó ăn uống, bỏ bú và tăng tiết nước bọt.
Bên cạnh đó, trẻ có thể sốt nhẹ trong khoảng 37,5–38°C. Trường hợp sốt cao từ 39–40°C kéo dài trên 2 ngày là dấu hiệu cảnh báo biến chứng nặng, cần được đưa đến cơ sở y tế để thăm khám và xử trí kịp thời.
Đặc biệt, trẻ thường xuất hiện thêm các tổn thương da dạng bóng nước ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, khuỷu tay hoặc vùng mông. Những nốt này thường tồn tại dưới một tuần, sau đó xẹp dần, để lại vết thâm nhẹ và hiếm khi gây loét hay nhiễm trùng nếu được chăm sóc đúng cách.
Trẻ xuất hiện nốt bọng nước ở chân, tay, miệng
4. Giai đoạn hồi phục
Khoảng 7–10 ngày sau khi bệnh khởi phát, các triệu chứng sẽ dần thuyên giảm. Các tổn thương da và niêm mạc khô lại, bong vảy và hình thành lớp da non. Trong giai đoạn này, trẻ có thể cảm thấy ngứa tại vùng tổn thương, tuy nhiên cần tránh gãi để hạn chế nguy cơ trầy xước và nhiễm trùng, giúp da hồi phục nhanh hơn.
Ở những trẻ có thể trạng tốt, bệnh thường diễn biến nhẹ với số lượng ít hồng ban hoặc mụn nước và tự khỏi sau vài ngày. Ngược lại, nếu bệnh tiến triển nặng hoặc không được theo dõi, điều trị đúng cách, trẻ có thể gặp các biến chứng nghiêm trọng như viêm não, viêm màng não, sốt cao, cứng cổ, rối loạn ý thức, co giật, thậm chí liệt hoặc nhiễm trùng thứ phát tại các tổn thương da do chăm sóc không đảm bảo vệ sinh.
Biến chứng nguy hiểm của bệnh
Mặc dù căn bệnh này phổ biến ở trẻ nhỏ, người lớn có hệ miễn dịch suy yếu cũng không nằm ngoài nguy cơ mắc bệnh và gặp biến chứng. Theo các chuyên gia, khi không được phát hiện và xử trí kịp thời, tay chân miệng ở người lớn cũng có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm như viêm não, viêm màng não, viêm cơ tim, suy tim hoặc phù phổi cấp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Do đó, không chỉ trẻ em mà cả người trưởng thành cũng cần nâng cao cảnh giác, chủ động đi khám sớm khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ. Dưới đây là những biến chứng thường gặp của bệnh:
1. Mất nước
Mất nước là biến chứng phổ biến ở trẻ nhỏ. Khi virus tấn công, các tổn thương đau rát trong khoang miệng khiến trẻ ngại ăn uống, dẫn đến lượng nước đưa vào cơ thể giảm đáng kể. Nếu không được bù nước kịp thời, trẻ có thể xuất hiện các dấu hiệu như khô môi, tiểu ít, mệt mỏi, mắt trũng và rối loạn điện giải. Vì vậy, việc theo dõi lượng nước trẻ uống hằng ngày và can thiệp sớm khi có dấu hiệu mất nước là vô cùng cần thiết.
2. Tổn thương loét miệng và họng
Các vết loét ở miệng và cổ họng là biểu hiện phổ biến trong tay chân miệng. Chúng thường xuất hiện ở lưỡi, lợi, mặt trong má hoặc thành sau họng, gây đau rát, khiến trẻ ăn uống khó khăn, bỏ bú hoặc chán ăn. Nếu không được chăm sóc đúng cách, tình trạng này có thể kéo dài thời gian hồi phục và làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng.
Loét bên ngoài và trong miệng khiến trẻ đau đớn, ăn uống kém
3. Bong móng tay, móng chân
Một số trường hợp sau khi mắc bệnh có thể gặp hiện tượng bong móng hoặc rụng móng – còn gọi là onychomadesis hoặc onycholysis. Nguyên nhân được cho là do phản ứng viêm toàn thân và sự gián đoạn tạm thời của quá trình hình thành móng. Thông thường, tình trạng này không gây đau hay viêm, móng mới sẽ mọc lại sau vài tuần đến vài tháng. Đây không phải là biểu hiện của nấm móng, nên phụ huynh không cần quá lo lắng, chỉ cần giữ vệ sinh và đảm bảo dinh dưỡng cho trẻ.
4. Viêm màng não
Viêm màng não là biến chứng nghiêm trọng xảy ra khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương, gây viêm lớp màng bao quanh não và tủy sống. Trẻ có thể sốt cao kéo dài, đau đầu dữ dội, nôn nhiều, quấy khóc không dứt, cứng cổ, sợ ánh sáng hoặc co giật. Nếu không được điều trị kịp thời, biến chứng này có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài, thậm chí tử vong.
Trẻ sốt cao không hạ, quấy khóc, bỏ ăn cần được đưa đến bệnh viện ngay để thăm khám
Viêm não
Viêm não là biến chứng hiếm gặp nhưng cực kỳ nguy hiểm của bệnh. Khi não bị viêm và phù nề, trẻ có thể xuất hiện sốt cao không hạ, rối loạn ý thức, co giật liên tục hoặc hôn mê. Thống kê cho thấy, nhiều ca viêm não liên quan đến chủng Enterovirus 71 (EV71), vốn có khả năng gây biến chứng thần kinh nặng và diễn tiến rất nhanh.
5. Nhiễm trùng huyết ở trẻ sơ sinh
Ở trẻ sơ sinh, bệnh có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết do hệ miễn dịch còn non yếu. Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu, trẻ có thể rơi vào tình trạng nhiễm trùng toàn thân. Các dấu hiệu điển hình gồm: sốt cao, bú kém, lừ đừ, tay chân lạnh, mạch nhanh và tụt huyết áp. Đây là tình trạng cấp cứu, cần được chẩn đoán và điều trị sớm để giảm nguy cơ tử vong.
6. Phù phổi cấp
Phù phổi cấp là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất, nguyên nhân do virus EV71. Tình trạng này xảy ra do rối loạn thần kinh trung ương, làm tăng tính thấm của mao mạch phổi, khiến dịch tràn vào phế nang. Trẻ có thể khó thở đột ngột, tím tái, thở rên, xuất hiện bọt hồng ở miệng và nhanh chóng rơi vào suy hô hấp nếu không được cấp cứu kịp thời.
7. Biến chứng thần kinh
Các biến chứng thần kinh liên quan đến bệnh bao gồm viêm não thân não, viêm màng não vô khuẩn, liệt mềm cấp tính và các rối loạn vận động khác. Những biến chứng này không chỉ đe dọa tính mạng mà còn ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ. Do đó, khi trẻ có biểu hiện giật mình nhiều, quấy khóc liên tục, ngủ gà, yếu tay chân hoặc rối loạn ý thức, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay để được can thiệp kịp thời.
Phương pháp chẩn đoán bệnh
Để xác định mức độ bệnh chân tay miệng cũng như phát hiện sớm nguy cơ biến chứng, ngoài việc thăm khám lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm cận lâm sàng phù hợp với tình trạng cụ thể của từng trẻ, bao gồm:
1. Xét nghiệm máu tổng quát
Nhằm đánh giá số lượng bạch cầu, nồng độ đường huyết, protein phản ứng viêm (CRP). Trường hợp bạch cầu tăng trên 16.000/mm³ hoặc đường huyết vượt quá 8,9 mmol/L (tương đương 160 mg%) được xem là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ biến chứng nặng cần theo dõi sát.
2. Xét nghiệm xác định tác nhân gây bệnh
Bệnh phẩm có thể được lấy từ dịch phỏng nước, vùng hầu họng, trực tràng hoặc dịch não tủy để thực hiện xét nghiệm RT-PCR. Phương pháp này giúp xác định chính xác chủng virus gây tay chân miệng, đồng thời phân biệt với các bệnh lý có triệu chứng tương tự.
Test nhanh kháng thể IgM EV71 có thể được bác sĩ chỉ định từ ngày thứ 4 trở đi đối với trường hợp bệnh từ độ 3 trở lên kèm bệnh cảnh lâm sàng không điển hình và không có điều kiện làm PCR.
3. Xét nghiệm đánh giá biến chứng
Dựa trên biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm tim, xét nghiệm men tim khi nghi ngờ viêm cơ tim hoặc sốc (nhịp tim ≥ 150 lần/phút), hoặc chọc dò dịch não tủy nếu xuất hiện dấu hiệu tổn thương hệ thần kinh trung ương.
4. Chụp CT hoặc cộng hưởng từ sọ não
Phương pháp này được bác sĩ chỉ định thực hiện trong các trường hợp cần loại trừ những bệnh lý thần kinh khác hoặc khi nghi ngờ biến chứng nặng ảnh hưởng đến não.
Xét nghiệm máu giúp chẩn đoán biến chứng bệnh chân tay miệng
Hướng dẫn điều trị cho trẻ nhỏ tại nhà
Đa số trẻ mắc bệnh ở mức độ nhẹ, diễn tiến lành tính có thể hồi phục sau khoảng 1–2 tuần nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, việc điều trị tại nhà chỉ an toàn khi bạn nắm rõ các nguyên tắc chăm sóc và theo dõi y khoa nhằm hạn chế nguy cơ biến chứng, bao gồm:
1. Kiểm soát thân nhiệt hợp lý
Trong giai đoạn bệnh, trẻ thường sốt nhẹ hoặc sốt vừa. Khi trẻ sốt, bạn có thể chườm mát, nới thoáng quần áo và có thể sử dụng Paracetamol liều 10 - 15 mg/kg/lần (uống) hoặc 10-15 mg/kg/lần đặt hậu môn mỗi 4 - 6 giờ. Tuyệt đối không tự ý dùng aspirin hoặc các thuốc hạ sốt khác khi chưa có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt với trẻ nhỏ, do nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng.
Trẻ cần được theo dõi nhiệt độ thường xuyên theo chỉ dẫn của bác sĩ
2. Chăm sóc tổn thương miệng và da
Các vết loét trong khoang miệng cần được làm sạch nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ để giảm đau và hạn chế nhiễm trùng. Bạn cần tránh sử dụng thuốc bôi có chứa corticosteroid hoặc dung dịch sát khuẩn đậm đặc nếu không có chỉ định chuyên môn. Với các tổn thương ngoài da, bạn nên vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước ấm, giữ da khô thoáng và tuyệt đối không làm vỡ các bọng nước.
3. Đảm bảo đủ nước và điện giải
Do đau miệng và mệt mỏi, trẻ thường ăn uống kém hơn bình thường. Bạn cần cho trẻ uống nước đều đặn, chia thành nhiều ngụm nhỏ trong ngày. Trong trường hợp trẻ có biểu hiện sốt cao, tiêu chảy hoặc nôn, có thể sử dụng dung dịch bù nước – điện giải (ORS) pha đúng hướng dẫn để phòng mất nước.
Trẻ cần được bù nước và điện giải để đề phòng mất nước
4. Nghỉ ngơi và theo dõi diễn biến bệnh
Trẻ cần được nghỉ ngơi đầy đủ, tránh kích thích, và nên cho trẻ nghỉ học 7-10 ngày kể từ khi phát bệnh. Trong giai đoạn toàn phát, phụ huynh cần theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao trên 39°C, giật mình nhiều lần, thở nhanh, run tay chân, mệt lả hoặc lơ mơ và cho trẻ tái khám mỗi 1 - 2 ngày trong 7-10 ngày đầu của bệnh, đặc biệt khi trẻ còn sốt.
5. Chế độ ăn uống cho bé
Bạn nên cho trẻ ăn thức ăn mềm, lỏng, nguội như cháo loãng, súp, kem lạnh để giảm đau miệng. Tránh thức ăn cứng, cay, mặn hoặc có tính acid (cam, chanh) vì sẽ làm vết loét thêm đau rát.
Nếu sau 3 ngày chăm sóc tại nhà mà triệu chứng không thuyên giảm – hãy đưa trẻ đến bệnh viện ngay để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám.
Khi nào nên đưa trẻ đi khám?
Mặc dù đa số trẻ mắc bệnh chân tay miệng có thể điều trị và theo dõi tại nhà nếu bệnh ở thể nhẹ, song các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ huynh tuyệt đối không chủ quan. Khi xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo biến chứng, trẻ cần được đưa đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được thăm khám và can thiệp kịp thời, tránh nguy cơ diễn tiến nặng, đe dọa tính mạng như:
- Trẻ có biểu hiện giật mình liên tục, run tay chân, co giật dù chỉ thoáng qua. Trẻ trở nên lừ đừ, ngủ nhiều bất thường, khó đánh thức hoặc trẻ nhỏ quấy khóc dai dẳng, khó dỗ, thay đổi tính tình rõ rệt. Đây có thể là dấu hiệu sớm của tổn thương thần kinh trung ương, cần được xử trí y tế khẩn cấp.
- Trẻ thở nhanh hơn bình thường, thở rít, thở gắng sức, tím tái quanh môi hoặc đầu chi là những dấu hiệu nguy hiểm. Trường hợp trẻ mệt nhiều, khó thở ngay cả khi vận động nhẹ hoặc nghỉ ngơi cũng cần được đưa đến bệnh viện ngay để đánh giá chức năng hô hấp.
- Tình trạng tay chân lạnh, nổi vân tím, da nhợt nhạt, đổ mồ hôi lạnh, mạch yếu hoặc huyết áp tụt là những dấu hiệu cho thấy tuần hoàn của trẻ đang bị ảnh hưởng. Đây là biểu hiện nguy hiểm, có thể liên quan đến biến chứng tim mạch hoặc sốc, cần được cấp cứu kịp thời.
- Trẻ sốt cao từ 39°C trở lên, kéo dài trên 2 ngày hoặc không hạ sốt dù đã sử dụng thuốc hạ sốt đúng liều và đúng cách là dấu hiệu không bình thường. Phụ huynh không nên tiếp tục tự điều trị tại nhà mà cần đưa trẻ đi khám ngay để xác định nguyên nhân và hướng xử trí phù hợp.
- Nếu phụ huynh nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào kể trên, hãy đưa trẻ đến bệnh viện ngay, không chờ bệnh “tự khỏi”, nhằm giảm thiểu nguy cơ biến chứng nguy hiểm và bảo vệ an toàn cho trẻ.
Trẻ cần được nhập viện theo dõi khi có biểu hiện sốt cao không hạ, tay chân tím tái, mỏi mệt
Kết luận
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm thường gặp ở trẻ nhỏ, đa số diễn tiến nhẹ và có thể tự khỏi sau 7 – 10 ngày. Tuy nhiên, nếu phát hiện muộn và chăm sóc không đúng cách, bệnh có khả năng chuyển nặng nhanh, gây biến chứng thần kinh, hô hấp, thậm chí đe dọa tính mạng.
Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ tay chân miệng hoặc cần được tư vấn chuyên sâu, Khoa Nhi – Bệnh viện Đại học Phenikaa (PhenikaaMec) là địa chỉ tin cậy được nhiều phụ huynh lựa chọn. Khoa Nhi quy tụ đội ngũ bác sĩ nhi khoa giàu kinh nghiệm, được đào tạo bài bản, luôn cập nhật các hướng dẫn chẩn đoán và điều trị mới nhất. Bên cạnh đó, hệ thống cơ sở vật chất hiện đại, trang thiết bị đồng bộ, cùng quy trình theo dõi sát sao giúp phát hiện sớm nguy cơ biến chứng. Đặc biệt, phác đồ điều trị được cá thể hóa theo từng trẻ, đảm bảo hiệu quả và an toàn tối ưu trong suốt quá trình chăm sóc.
Bạn hãy liên hệ ngay hotline 1900 886648 để được các bác sĩ Khoa Nhi Bệnh viện Đại học Phenikaa tư vấn chi tiết, kịp thời và chính xác, giúp ba mẹ an tâm đồng hành cùng con vượt qua bệnh tay chân miệng một cách an toàn.
